>Saçaklı Vergi, Saçaklı Üniversite

>”The state spends our tax money on what it wants and does not directly ask us to help it choose. It demands only that we pay. Those who pay have no direct say in where their tax dollars go.
A fuzzy tax form can help change that.” (1)

Bart Kosko, devletin bizim ödediğimiz vergileri kendi istediği alanlara harcadığını, bize doğrudan sormadığını belirtip, saçaklı vergi formunun bunu değiştirebileceğini öne sürüyor. Mevcut vergi sisteminde devlet sadece vergi istiyor ama vergi verenler vergilerinin nereye gittiğine ilişkin doğrudan söz hakkına sahip değiller diyor.

Vergi mevzuatı benim uzmanlık alanımın dışında ama vergi veren biri olarak ben de verdiğim paranın nereye harcandığı konusunda doğrudan bir seçim hakkım olmadığını biliyorum. Dolaylı olarak bir seçme hakkım olduğumdan bahsedilebilir ki, o da demokratik yöntemleri kullanarak hükümetin kararlarına uzaktan katılabilme imkanıyla sınırlıdır.

Kosko devam ediyor ve vergi ödemenin temelde ikili (binary) bir işlem olduğunu söylüyor:

“Paying taxes is at root a binary affair. You pay all or none into the pool of “general revenues.” This holds at the federal and state and local levels. You pay into the common pool and someone else spends what you pay.

A fuzzy view finds a hidden binary assumption in this tax process.
Why should 100% of your tax bill go to general revenues?” (2)

Verginin tamamı genel gelirler havuzuna aktarılıyor ve bu havuzda yani devletin kasasında toplanan para başkaları tarafından harcanıyor. Saçaklı bir görüş bu sistemin altında ikili mantığın yattığını görebilir. Verginin tamamı neden genel gelirler havuzuna gitsin? diye soruyor, Kosko.

Vergi verenler ve vermeyenler şeklindeki ayrım ikili mantığa dayalı kesin bir ayrımdır. Bir de bunların yanında vermesi gerektiğinden az verenler de var. Ama vergi verme sürecinin temeli ikili mantığa dayalı: Ya vergi verirsin, ya da vermezsin. Verdiğin verginin hangi alanlara ne oranda harcanacağı kararına ise doğrudan değil ancak dolaylı olarak katılabilirsin. Vatandaştan beklenen sadece vergi vermesi ve harcama kararına dolaylı yoldan katılmasıdır. Mevcut yönetim biçimlerinde katılım ancak bu kadarla sınırlı. İkili mantığa dayalı bir vergi süreci ve harcama aşamasına dolaylı katılım hakkı tanıyan bir sistem var.

Saçaklı vergi yöntemi iki seviyede saçaklı. Birinci seviye, verginin tamamının genel gelirler havuzuna gitmesi yerine sadece belli bir kısmının genel gelirler havuzuna gitmesini öngörüyor. Böylece hükümete belli bir fon akışı sürekli olarak sağlanabiliyor. İkinci seviye, her vergi verene ödediği verginin ne kadarının sosyal amaçlar için kullanılabileceğini tayin etme hakkı tanıyor.

Örneğin, bu yıl 10000 YTL vergi ödemeniz gerekiyorsa, bunun diyelim ki %70’i devletin kasasına genel vergi geliri olarak aktarılıyor. Kalan %30’un hangi sosyal amaçlar için harcanacağına vergi veren vatandaş bireysel olarak karar veriyor. 10000 YTL’nin 7000 YTL’si genel gelir olarak devletin kasasına girdi; kalan 3000 YTL’nin hangi oranlarda hangi sosyal işler için harcanacağına vergi ödeyen kendisi karar veriyor. 3000 YTL’nin %10’unun kanser araştırmaları için, %80’inin sokak çocukları için ve kalan %10’unun sokak hayvanları için harcanmasını isteyen bir vatandaş, doldurduğu formda bu oranları belirtiyor. Oranların toplamının %100 etmesi gerekiyor.

Örnek saçaklı vergi formu:

Vergi borcunuz ………. YTL’dir. Bunun %70’i genel vergi geliri olarak kaydedilecektir. Kalan %30 sizin seçeceğiniz alanlara harcanacaktır.

Aşağıda belirtilen her bir kategorinin karşısına o kategoriye ne kadar harcama yapılmasını istediğinizi yazınız. Belirtilen kategorilere ek olarak yalnızca bir adet yeni kategori ekleme hakkına sahipsiniz. Belirlediğiniz miktar tam sayı olarak ifade edilmeli ve yüzde olarak yazılmalıdır. Yazdığınız oranların toplamı %100 olmalıdır. Aksi halde hükümet belirttiğiniz oranları normalize edecektir ve ona göre harcama yapacaktır. Formu boş bırakırsanız ödediğiniz verginin tamamı genel vergi geliri olarak kaydedilecektir.

Kanser Araştırmaları
________
Sosyal Güvenlik
________
Kızılay
________
Çevre Temizliği
________
Sağlık Hizmetleri
________
Yoksullara Yiyecek Yardımı
________
Milli Savunma
________
Tarıma Destek
________
Kadın, Çocuk ve Aile Gelişimi
________
Toplu Ulaşım
________
Diğer (Belirtiniz: _________________________)
________

Toplam (%100 olmalı)
________

Kosko saçaklı vergi formundaki alanları kendi kültürünü ve devletini göz önünde bulundurarak doldurmuş. Örneğin, Birleşmiş Milletler, Uzay Araştırmaları, Küresel Isınma gibi maddeler var. Ben de aklıma gelen maddeleri birer birer sıraladım; maddelerin bunlar olması gerektiğini düşünmeyin, bunlar gelişigüzel seçilmiş örnekler.

Saçaklı vergi formu vergi ödeyenlere vergilerinin nereye gideceği konusunda doğrudan karar hakkı veriyor. “Buna hangi politikacı halkın önünde hayır diyebilir?” diye soruyor Kosko.

Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir ilkesi saçaklı vergi yöntemi aracılığı ile daha iyi hayata geçirilemez mi? Saçaklı seçme yöntemi ile birlikte uygulanan bir saçaklı vergi yöntemi daha demokratik bir uygulama olmaz mı?

Saçaklı vergi yöntemine en çok entellektüellerin karşı çıktığını söylüyor Kosko ve onların bu tutumunu eleştiriyor. Karşı çıkanların çoğu da meseleyi zeka seviyesi ile ilişkilendirmiş. Kosko buna IQism diyor ve bu “izm”i ırkçılık ve cinsiyet ayrımcılığı ile birlikte kara listeye ekleyelim diyor.

Saçaklı vergi önerisinin de kendi içinde sorunları var:
Verginin ne kadarının genel vergi olarak kaydedileceğine kim, nasıl karar verecek? (Ben örnek olarak %70 dedim, Kosko kitabında %50 demiş).
Kategorilerin ne olması gerektiğine kim, nasıl karar verecek?
Bu yeni sistem ne kadar bürokrasi yaratacak?

Bu soruların cevabını bulmak için bu yöntemi üniversitelerde denemeyi öneriyorum. Üniversitelerin yapacağı harcamalara ve yatırımlara öğrencilerin doğrudan katılmasını sağlayabiliriz. Her bir öğrenci saçaklı harcama formunu doldurup üniversite yönetimine doğrudan katılabilir. Buradan yola çıkarak aşağıdaki örnek formu hazırladım. Bu form, üniversite öğrencileri tarafından doldurulup üniversite yönetimine verilir. Yönetim, toplam gelirin diyelim ki %85’ini nereye harcayacağına kendisi karar verir, kalan %15’lik kısmın nasıl harcanağına ise öğrenciler karar verirler. Böylece öğrencilerin yönetime daha fazla katılmaları sağlanmış olur. Uygulamanın gidişatına göre oranlar değiştirilebilir. Öğrencilere tanınan katılım oranı daha da artırılabilir.

Üniversiteler için örnek saçaklı harcama formu:

Öğrenci Bursları
________
Yemek Harcamaları
________
Yurt Harcamaları
________
Kitap Yardımı
________
Öğrenci Kulüplerine Destek
________
Yeni Bölüm Yapımı İçin Yatırım
________
Bilgisayar Laboratuvarı ve Internet Harcamaları
________
Üniversite Spor Takımlarına Destek
________
Ulaşım Harcamaları (Servis Araçları)
________
Diğer (Belirtiniz:_____________________)
________

Toplam (%100 olmalı)
________

Kosko’nun saçaklı vergi formundan esinlenerek üniversitelerde kullanabileceğimiz ve öğrencilerin üniversite harcamalarına doğrudan katılımına olanak sağlayan bir model önerdim. Kosko’nun saçaklı vergi formunu ancak zeka seviyesi yüksek olanlar kullanabilir diye eleştirenlere karşı, benzer bir yöntemi üniversitelerde deneyelim diyorum. Öğrencilere üniversite harcamalarının belirlenmesinde söz hakkı tanıyan saçaklı ve demokratik bir yöntem.

Her iki yöntemin özünde de, yöneticilere tanınan karar verme hakkının bir kısmının doğrudan katılım yoluyla yönetilenlere devredilmesi düşüncesi var. Mevcut sistemlerde yöneticiler harcamaların %100’ünün nerelere yapılacağına karar veriyorlar. Saçaklı yöntemde ise yöneticilerin bu hakkının bir kısmı doğrudan katılım yoluyla kullanılması için yönetilenlere devrediliyor. Daha katılımcı ve daha demokratik; ama uygulaması daha zor.

Kaynak:

(1) Bart Kosko, Heaven in a Chip, 1999 Three Rivers Press, New York, ISBN 0-609-80567-3
(2) adı geçen eser

// Gökhan Koçak
// 26 Nisan 2008, İstanbul

Reklamlar
Bu yazı Üniversite, Bulanık, Fuzzy, Saçaklı, Vergi içinde yayınlandı. Kalıcı bağlantıyı yer imlerinize ekleyin.

Bir Cevap Yazın

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s